బిర్జు మహారాజ్: కథక్ కళకు ప్రపంచంలో గుర్తింపు ఇచ్చిన మహానుభావుడు

న్యూఢిల్లీ, ఫిబ్రవరి 4: పండిత్ బిర్జు మహారాజ్ ఒక ప్రముఖ వ్యక్తి, ఆయన కథక్ కళను ప్రపంచ స్థాయిలో గుర్తింపుగా నిలిపారు. కథక్ సమ్రాట్ గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆయన జన్మ 1938 ఫిబ్రవరి 4న ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని లక్నోలోని కాల్కా బిందాదిన్ కుటుంబంలో జరిగింది. ఆయన నృత్య నాటికలలో, ముఖ్యంగా గోవర్ధన్ లీలా, మాఖన్ చోరి, మాలతి మాధవ్, కుమార్ సంభవ మరియు ఫాగ్ బహార్ వంటి రచనల ద్వారా భగవాన్ కృష్ణ యొక్క అవతారాలను మరియు లీలలను కథక్ యొక్క భావాలతో అందంగా వ్యక్తీకరించారు.

బిర్జు మహారాజ్ యొక్క పూర్తి పేరు బృజమోహన్ నాథ్ మిశ్రా, కానీ ప్రపంచం ఆయనను ప్రేమగా ‘బిర్జు మహారాజ్’ అని పిలుస్తుంది. ఈ పేరుకు వెనుక ఉన్న ఆసక్తికరమైన కథను ఆయన ఒక ఇంటర్వ్యూలో వెల్లడించారు. ఆయన చెప్పారు, “నా జన్మ లక్నోలోని లఫ్ఫిన్ ఆస్పత్రిలో జరిగింది. ఆ సమయంలో ఆస్పత్రిలో కేవలం అమ్మాయిలే జన్మిస్తున్నాయి. నేను పుట్టినప్పుడు, నేను ఒక్కగానొక్క అబ్బాయిని కాబట్టి, పొరుగువారు మరియు బంధువులు ఆనందంతో చెప్పారు, ‘అరే, బృజ్ కు మోహన్ వచ్చారు. గోపీల మధ్య ఒక్క కృష్ణనే ఉన్నాడు.'” ఆయనకు ఇష్టమైన దేవుడు కృష్ణ కావడంతో, ఆయన పేరు బృజమోహన్ గా పెట్టారు.

కాలక్రమంలో ‘బృజమోహన్’ ప్రేమతో ‘బిర్జు’గా మారింది. ఆయన చెప్పారు, “రామరాజా అయ్యారు, శివ తపస్సు చేశారు, కానీ గోపీలతో రాసు రాచే చేయడానికి కృష్ణనే ఉన్నాడు. అందుకే నా పేరు కూడా బృజ్ యొక్క మోహన్ గా పెట్టారు.”

బిర్జు మహారాజ్ లక్నోలోని ప్రసిద్ధ కాల్కా బిందాదిన్ కుటుంబంలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి అచ్చన్ మహారాజ్ (జగన్నాథ్ మహారాజ్), చాచా శంభూ మహారాజ్ మరియు లచూ మహారాజ్ అందరూ గొప్ప కథక్ నర్తకులు. కేవలం మూడు సంవత్సరాల వయస్సులోనే ఆయన ప్రతిభ తండ్రి చేతిలో కనిపించింది, కానీ తొమ్మిది సంవత్సరాల వయస్సులో తండ్రి మరణించారు. ఆ తర్వాత చాచా శంభూ మరియు లచూ మహారాజ్ ఆయనను ప్రిపేర్ చేశారు.

బిర్జు మహారాజ్ కథక్ ను కేవలం నృత్యంగా కాకుండా, భావం, నటన మరియు కథ చెప్పే కళగా తీర్చిదిద్దారు. ఆయన ‘గోవర్ధన్ లీలా’, ‘మాఖన్ చోరి’, ‘మాలతి మాధవ్’, ‘కుమార్ సంభవ’ మరియు ‘ఫాగ్ బహార్’ వంటి నృత్య నాటికలను రచించారు. ఆయన భగవాన్ కృష్ణ యొక్క పరమ భక్తి కలిగి ఉండి, తన బంధనాలు మరియు భావాలతో కృష్ణ యొక్క లీలలను జీవితం పొందించారు.

సినిమా ప్రపంచంతో కూడా ఆయనకు గాఢ సంబంధం ఉంది. ఆయన ‘శతరంజ్ కే ఖిలాడీ’ (సత్యజిత్ రే), ‘దిల్ తో పాగల్ హై’, ‘దేవదాస్’, ‘గదర్’ మరియు ‘విశ్వరూపం’ వంటి చిత్రాలలో నృత్య దర్శకత్వం నిర్వహించారు. ‘విశ్వరూపం’ కోసం 2012లో ఆయనకు ఉత్తమ నృత్య దర్శకత్వానికి జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు లభించింది.

అయన యొక్క ప్రతిభను అనేక పురస్కారాలతో గుర్తించారు. 1986లో ఆయనకు భారత ప్రభుత్వం పద్మ విభూషణ్, సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు, కాలిదాస్ స్మారక పురస్కారం మరియు లతా మంగేష్కర్ పురస్కారం వంటి అనేక అవార్డులు అందించారు.

–

ఎమ్‌టిఎ/డీకేపి